หน้าหลัก

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

โตกทองเหลืองและโตกเงิน

   อาจารย์ ณัฐวุฒิ  กิจรุ่งเรือง

คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร

                 ในช่วงเวลาของแต่ละปีที่เวียนมาบรรจบ ชาวไทยมีโอกาสทำบุญตามวาระสำคัญต่าง ๆ    อยู่เสมอ นับตั้งแต่ต้นปีไปจนถึงปลายปี เป็นต้นว่า การทำบุญวันตรุษ การทำบุญวันสงกรานต์ การ     ทำบุญวันสารทไทย การทำบุญวันเข้าพรรษา และการทำบุญวันออกพรรษา ซึ่งสะท้อนให้เห็นวิถีชีวิตที่สัมพันธ์กับพระพุทธศาสนาสืบทอดกันมา การทำบุญตามวาระสำคัญแต่ละวาระดังกล่าวนั้นมีหลักและ วิธีการของการทำบุญที่คล้ายคลึงกัน แต่อาจแตกต่างกันไปบ้างในเรื่องของพิธีการเฉพาะ รวมทั้งเรื่องอาหารคาวหวาน และสิ่งของที่จัดถวายพระ ซึ่งขึ้นอยู่กับตำนานและความเชื่อของแต่ละท้องถิ่นที่แฝง  อยู่กับวันสำคัญแต่ละวัน เช่น วันตรุษ สงกรานต์ นิยมทำขนมเส้น ข้าวเหนียวเหลือง และข้าวเหนียวแดง      ถวายพระ วันสารทไทยนิยมทำกระยาสารทถวายพระ วันเข้าพรรษานิยมถวายผ้าอาบน้ำฝน  และ     วันเทโวโรหณะนิยมทำข้าวต้มลูกโยน หรือข้าวต้มมัดถวายพระเป็นต้น

                 การทำบุญตามวาระต่าง ๆ แห่งปีนั้น นอกจากที่ชาวพุทธจะจัดทำอาหารคาว - หวาน       จัดผลไม้และของดีตามฤดูกาล ตลอดจนจัดหาสิ่งของ และปัจจัยมาถวายพระภิกษุด้วยความเลื่อมใสศรัทธาแล้ว คนไทยในอดีตยังมีความปราณีตในการเลือกเครื่องใช้ต่าง ๆ เพื่อใส่ของถวายพระ หรือเพื่อให้พระได้ใช้สอยขณะประกอบการบุญ แทบทุกครัวเรือนในสมัยโบราณจะมีเครื่องใช้ดังกล่าวเก็บไว้    ซึ่งจะไม่นิยมนำเครื่องใช้ดังกล่าวมาใช้ปะปนกับการดำเนินชีวิตประจำวัน ความสวยงามของเครื่องใช้ขึ้นอยู่กับฐานะความเป็นอยู่ของแต่ละครอบครัวที่จะพึงจัดหา รูปแบบและลักษณะของเครื่องใช้ดังกล่าวมีหลากหลายในที่นี้จึงนำเสนอเฉพาะเครื่องใช้ที่ใช้อยู่เป็นประจำในอดีตดังต่อไปนี้

 เครื่องใช้ประเภทขัน

                 ขันที่ใช้ในการทำบุญนั้นมีหลายประเภท อาทิ ขันเงิน ขันลงหิน และขันทองเหลือง  แต่ละประเภทจะมีรูปแบบที่แตกต่างกันไป แต่ขันที่พบว่าใช้มากในการทำบุญคือขันพานรองหรือขันที่มีเชิงสำหรับใส่ข้าวสุกตักบาตรพระ การใช้ขันที่มีพานรองหรือขันที่มีเชิงแสดงให้เห็นว่าข้าวสุกที่อยู่ในขันเป็นของสูงเหมาะควรแก่การถวายพระ

เครื่องใช้ประเภทถาด

                 ถาดที่ใช้ในการทำบุญมีหลายประเภท มีทั้งชนิดที่เป็นโลหะซึ่งนิยมทำจากเงิน  ทองเหลือง และโลหะเคลือบสี และชนิดที่ไม่ใช่โลหะ คือ ถาดกระเบื้อง ถาดขนาดใหญ่ใช้สำหรับใส่สำรับคาว -หวาน เครื่องกัณฑ์เทศน์ และของที่มีขนาดใหญ่ ถาดขนาดเล็กมีไว้สำหรับใส่ศีลทาน หรือใส่หมากพลู ยาสูบ ตั้งไว้ใกล้อาสนะ ถวายพระสงฆ์ มีข้อสังเกตว่า ถาดมักจะมีขา แสดงให้เห็นถึงความสูงจากพื้น สื่อถึงความเคารพสักการะผู้รับของในถาด

 เครื่องใช้ประเภทพาน

                 พานเป็นเครื่องใช้ใส่ของถวายพระสงฆ์เนื่องจากแสดงให้เห็นว่าของในพานเป็นของสูง    พานมักทำขึ้นจากโลหะ ทั้งเงิน และทองเหลือง มีหลายรูปแบบ พานขนาดใหญ่มักใช้สำหรับใส่เครื่องไทยธรรมถวายพระ พานขนาดกลางและเล็กนิยมใช้ใส่ธูปเทียน ดอกไม้  และศีลทานถวายพระสงฆ์ หรือใส่ หมาก พลู ยาสูบ ในลักษณะเดียวกับถาดขนาดเล็ก

เครื่องใช้ประเภทโตก

          โตก คือ ภาชนะที่มีลักษณะร่วมระหว่างถาดและพาน โตกนิยมทำขึ้นจากโลหะสองชนิด คือ เงิน และทองเหลือง โตกขนาดใหญ่มีไว้สำหรับใส่สิ่งของขนาดใหญ่ถวายพระ  รวมทั้งใช้ใส่สำรับคาว-หวาน ถวายพระภิกษุ โตกขนาดเล็กมีลักษณะการใช้งานเช่นเดียวกับพาน

 เครื่องใช้ประเภทกระโถน

                 กระโถนมีไว้สำหรับรองรับสิ่งปฏิกูล นิยมตั้งไว้ข้างอาสนะสำหรับพระแต่ละรูปในการทำบุญเลี้ยงพระ กระโถนทำขึ้นทั้งจากโลหะ ได้แก่ เงิน  ทองเหลือง สำริด กระเบื้อง และโลหะเคลือบสี ซึ่งทำขึ้นในหลายรูปทรง เช่น ทรงปากแตร  ทรงค่อม และทรงปลี

 เครื่องใช้ประเภทคนโฑน้ำ

                 คนโฑ เป็นภาชนะสำหรับใส่น้ำสะอาดถวายพระ  เนื่องด้วยเกรงว่าหากนำไปถวายเฉพาะอาหารคาว - หวาน ชาติหน้าจะอดน้ำ คนโฑมีหลายชนิดทั้งคนโฑโลหะ คนโฑดินเผา และคนโฑแก้ว ซึ่งโดยความนิยมมักใช้คนโฑแก้วเนื่องจากดูแล้วสะอาดตา

 เครื่องใช้ประเภทสำรับ

                 สำรับ คือ ภาชนะที่ใช้สำหรับใส่ของคาว -หวาน ไปถวายพระภิกษุสงฆ์ที่วัด รวมทั้งใช้ในการทำบุญเลี้ยงพระที่บ้าน โดยทั่วไปนิยมจัดสำรับสำหรับพระภิกษุแต่ละรูปไม่นิยมให้พระฉันภัตตาหาร  ร่วมกันในสำรับเดียว สำรับจะมีทั้งสำรับคาวซึ่งเป็นถ้วยกระเบื้องหรือสังกะสีมีฝาปิด และสำรับหวานเป็นถ้วยแก้วมีฝาปิด การจัดสำรับจะจัดใส่ถาดหรือโตกก็ได้ตามความเหมาะสม

         เครื่องใช้ดังที่กล่าวไว้ในที่นี้เป็นเครื่องใช้ที่ใช้อยู่เป็นประจำในการทำบุญทั่ว ๆ ไป  ซึ่งเป็นเพียงส่วนหนึ่งของเครื่องใช้ประกอบการทำบุญที่มีอีกหลายประเภท และหลายชนิดสอดรับกับประเพณี     งานบุญที่หลากหลายของชาวไทย แต่อย่างไรก็ตามคงจะสามารถสะท้อนให้เห็นภาพความประณีตและงดงามของวิถีชีวิตไทยในอดีตในการเลือกสรรเครื่องใช้ประกอบในการทำบุญแด่พระภิกษุสงฆ์ได้พอ    สมควร

          สำหรับสังคมปัจจุบันซึ่งมีวิถีชีวิติที่ต้องรีบเร่งอาจทำให้คนส่วนใหญ่ไม่มีเวลาเลือกสรรเครื่องใช้ประกอบการทำบุญได้ดังแต่ก่อน กอปรกับการขาดการสืบสานเกี่ยวกับวิธีการใช้ รวมทั้งมีภาชนะที่ทำขึ้นจากพลาสติกและโฟมซึ่งสะดวกใช้กว่าเข้ามาแทนที่ ความงดงามปราณีตดังแต่ก่อนจึงไม่ปรากฏเด่นชัด

 

: ขอขอบคุณท่านอาจารย์สมชาย  ปงศรีชัย ที่กรุณาให้ถ่ายภาพส่วนหนึ่งเพื่อลงเผยแพร่ในบทความนี้

 หน้าหลัก